زردی نوزاد؛ علائم، علت، درمان و زمان مراجعه به پزشک

زردی نوزاد یکی از شایع‌ترین مشکلات روزهای اول زندگی است که باعث زرد شدن پوست و سفیدی چشم‌ها می‌شود. این حالت معمولاً به دلیل افزایش ماده‌ای به نام بیلی‌روبین در خون ایجاد می‌شود و در بسیاری از نوزادان، به‌ویژه در روزهای نخست پس از تولد، موقتی و قابل‌کنترل است.

با این حال، افزایش شدید بیلی‌روبین می‌تواند در موارد نادر به آسیب عصبی منجر شود. به همین دلیل، تشخیص زردی فقط با مشاهده رنگ پوست کافی نیست و در صورت نیاز باید میزان بیلی‌روبین نوزاد اندازه‌گیری و بر اساس سن، سن بارداری و عوامل خطر تفسیر شود.

زردی نوزاد چرا ایجاد می‌شود؟

بیلی‌روبین ماده‌ای است که هنگام تجزیه طبیعی گلبول‌های قرمز تولید می‌شود. نوزادان نسبت به بزرگسالان گلبول‌های قرمز بیشتری دارند و این سلول‌ها نیز طول عمر کوتاه‌تری دارند؛ بنابراین میزان تولید بیلی‌روبین در آن‌ها بیشتر است.

از طرف دیگر، کبد نوزاد در روزهای نخست زندگی هنوز به بلوغ کامل نرسیده و توانایی پردازش و دفع بیلی‌روبین به اندازه بزرگسالان نیست. این عوامل می‌توانند باعث افزایش بیلی‌روبین و ایجاد زردی شوند.

در برخی نوزادان نیز یک بیماری یا وضعیت زمینه‌ای باعث افزایش تولید بیلی‌روبین یا کاهش دفع آن می‌شود.

مهم‌ترین علل زردی نوزاد

زردی می‌تواند به دلایل مختلفی ایجاد شود، از جمله:

زردی فیزیولوژیک دوران نوزادی
دریافت ناکافی شیر در روزهای نخست زندگی
نارس بودن نوزاد
ناسازگاری گروه خونی مادر و نوزاد
بیماری‌های همولیتیک و تخریب بیش از حد گلبول‌های قرمز
کمبود آنزیم G6PD در برخی نوزادان
کبودی یا خون‌مردگی قابل‌توجه هنگام تولد
عفونت و سپسیس
برخی بیماری‌های کبدی و صفراوی
سایر بیماری‌ها یا اختلالات زمینه‌ای

برخی عوامل مانند سن بارداری پایین، همولیز، کمبود G6PD، سپسیس و بی‌ثباتی بالینی می‌توانند خطر آسیب عصبی ناشی از بیلی‌روبین را افزایش دهند.

زردی نوزاد از چه زمانی شروع می‌شود؟

زردی فیزیولوژیک معمولاً در روزهای نخست پس از تولد ظاهر می‌شود و در بسیاری از نوزادان طی روزهای اول افزایش می‌یابد.

اما زردی در ۲۴ ساعت اول زندگی طبیعی تلقی نمی‌شود و می‌تواند نشانه همولیز یا یک علت پاتولوژیک باشد. بنابراین اگر پوست یا چشم نوزاد در همان روز اول زرد شود، باید سریع ارزیابی پزشکی و اندازه‌گیری بیلی‌روبین انجام شود.

علائم زردی نوزاد چیست؟

مهم‌ترین علامت زرد شدن پوست و سفیدی چشم‌ها است.

زردی ممکن است ابتدا در صورت و چشم‌ها دیده شود و با افزایش بیلی‌روبین به قسمت‌های پایین‌تر بدن نیز گسترش پیدا کند. با این حال، شدت زردی را نمی‌توان فقط از روی رنگ پوست تعیین کرد.

در کنار زرد شدن پوست، ممکن است علائمی مانند موارد زیر دیده شود:

خواب‌آلودگی بیشتر از حد معمول
دشواری در بیدار شدن برای شیر خوردن
کاهش تمایل به شیر خوردن
ضعف در مکیدن
کاهش وزن بیش از حد انتظار
کاهش دفع ادرار یا مدفوع در صورت دریافت ناکافی شیر

در موارد شدیدتر ممکن است علائم عصبی مانند تغییر تون عضلانی، گریه زیر و غیرطبیعی، قوس دادن بدن یا حرکات غیرطبیعی ایجاد شود.

آیا می‌توان زردی نوزاد را در خانه تشخیص داد؟

والدین ممکن است با مشاهده زرد شدن پوست یا چشم‌ها به زردی شک کنند، اما شدت زردی را نمی‌توان با نگاه کردن به پوست مشخص کرد.

برای ارزیابی میزان بیلی‌روبین می‌توان از روش‌های زیر استفاده کرد:

بیلی‌روبین پوستی (TcB): اندازه‌گیری با دستگاه مخصوص روی پوست
بیلی‌روبین سرم خون (TSB): اندازه‌گیری دقیق‌تر بیلی‌روبین از طریق آزمایش خون

طبق راهنمای AAP، در نوزادان باید بیلی‌روبین در فاصله ۲۴ تا ۴۸ ساعت پس از تولد یا پیش از ترخیص، اگر ترخیص زودتر انجام شود، ارزیابی شود.

اگر نتیجه بیلی‌روبین پوستی بالا باشد یا به آستانه درمان نزدیک شود، ممکن است اندازه‌گیری بیلی‌روبین سرم خون لازم باشد.

چه زمانی زردی نوزاد خطرناک است؟

نمی‌توان گفت یک عدد مشخص از بیلی‌روبین، مثلاً ۱۲، ۱۵ یا ۲۰، برای تمام نوزادان خطرناک است.

آستانه نیاز به درمان بر اساس عوامل مختلفی تعیین می‌شود، از جمله:

سن نوزاد برحسب ساعت
سن بارداری هنگام تولد
میزان بیلی‌روبین
سرعت افزایش بیلی‌روبین
وجود بیماری همولیتیک
کمبود G6PD
سپسیس
سطح آلبومین
وضعیت عمومی و ثبات بالینی نوزاد

راهنمای AAP برای نوزادان متولدشده در ۳۵ هفته بارداری یا بیشتر، آستانه‌های درمانی را بر اساس سن ساعتی نوزاد و عوامل خطر ارائه می‌کند.

بنابراین، تفسیر نتیجه آزمایش باید توسط پزشک و با توجه به شرایط کامل نوزاد انجام شود و نمی‌توان تنها بر اساس یک عدد درباره خطرناک بودن زردی تصمیم گرفت.

درمان زردی نوزاد چگونه انجام می‌شود؟

درمان زردی به علت و شدت افزایش بیلی‌روبین بستگی دارد. همه نوزادان مبتلا به زردی به فتوتراپی یا بستری شدن نیاز ندارند.

روش‌های درمان ممکن است شامل موارد زیر باشند:

بهبود و حمایت از تغذیه
فتوتراپی یا نوردرمانی
درمان علت زمینه‌ای
در موارد بسیار شدید، تعویض خون

تغذیه مناسب

دریافت کافی شیر در روزهای نخست زندگی اهمیت زیادی دارد. در نوزادانی که زردی آن‌ها با دریافت ناکافی شیر ارتباط دارد، افزایش دفعات و مؤثر بودن شیردهی می‌تواند به بهبود دریافت مایعات و کالری و افزایش دفع بیلی‌روبین کمک کند.

نوزاد شیرخوار معمولاً باید در ۲۴ ساعت حداقل حدود ۸ بار تغذیه شود، مگر اینکه پزشک بر اساس شرایط نوزاد توصیه دیگری داشته باشد.

نشانه‌های دریافت مناسب شیر شامل مکیدن مؤثر، بلع قابل مشاهده یا شنیده‌شدن، دفع مناسب ادرار و مدفوع و روند وزن‌گیری متناسب با سن نوزاد است.

آیا باید به نوزاد آب یا آب‌قند بدهیم؟

خیر.

دادن آب، آب‌قند یا محلول‌های خانگی برای پیشگیری یا درمان زردی توصیه نمی‌شود. این کار می‌تواند باعث کاهش دریافت شیر و ایجاد مشکلات تغذیه‌ای شود.

اگر نوزاد به مکمل نیاز داشته باشد، ممکن است بر اساس شرایط او از شیر دوشیده‌شده مادر، شیر اهدایی یا شیرخشک استفاده شود. تصمیم درباره نوع و مقدار مکمل باید با توجه به وضعیت نوزاد و نظر تیم درمان گرفته شود.

فتوتراپی یا نوردرمانی زردی چیست؟

فتوتراپی یکی از درمان‌های اصلی برای نوزادانی است که میزان بیلی‌روبین آن‌ها به آستانه درمان رسیده است.

در این روش، نوزاد در معرض نور با طول موج و شدت مناسب قرار می‌گیرد. این نور باعث تغییر شکل بیلی‌روبین می‌شود تا بدن بتواند آن را آسان‌تر دفع کند.

فتوتراپی باید با دستگاه مناسب و تحت نظر تیم درمان انجام شود. زمان شروع و مدت آن به میزان بیلی‌روبین، سن ساعتی نوزاد، سن بارداری و عوامل خطر بستگی دارد.

آیا لامپ مهتابی معمولی زردی را درمان می‌کند؟

خیر.

لامپ مهتابی معمولی یا چراغ‌های خانگی جایگزین دستگاه فتوتراپی نیستند. فتوتراپی درمانی به منبع نور با طیف و شدت مشخص نیاز دارد.

استفاده از نور نامناسب به جای درمان استاندارد می‌تواند باعث تأخیر در درمان زردی قابل‌توجه شود.

آیا نور خورشید برای درمان زردی مناسب است؟

خیر.

قرار دادن نوزاد زیر نور مستقیم خورشید روش ایمن و قابل‌اعتمادی برای درمان زردی نیست و نباید جایگزین فتوتراپی شود.

نور مستقیم خورشید می‌تواند خطر گرمای بیش از حد، کم‌آبی و آسیب پوستی را ایجاد کند. در صورت نیاز به درمان، باید از روش استاندارد و تحت نظر پزشک استفاده شود.

آیا زردی نوزاد با شیر مادر ارتباط دارد؟

بله، اما این موضوع به معنی مضر بودن شیر مادر نیست.

در هفته اول زندگی، ممکن است نوزاد به دلیل دریافت ناکافی شیر دچار افزایش بیلی‌روبین شود. در این حالت، مشکل اصلی کم بودن دریافت شیر است، نه خود شیر مادر.

نوع دیگری از زردی به نام زردی شیر مادر نیز وجود دارد که معمولاً پس از هفته اول ظاهر می‌شود و ممکن است برای چند هفته ادامه داشته باشد. این نوع زردی در نوزادانی دیده می‌شود که معمولاً حال عمومی و وضعیت تغذیه و رشد مناسبی دارند.

آیا باید شیر مادر را برای درمان زردی قطع کرد؟

در بیشتر موارد خیر.

بیشتر نوزادان مبتلا به زردی می‌توانند و باید شیردهی را ادامه دهند. تغذیه مناسب به تأمین مایعات و کالری و دفع بهتر بیلی‌روبین کمک می‌کند.

در بعضی شرایط خاص، ممکن است پزشک مکمل غذایی را توصیه کند و در موارد بسیار محدود، وقفه موقت در شیردهی در نظر گرفته شود. این تصمیم باید توسط پزشک و بر اساس وضعیت نوزاد گرفته شود.

بنابراین، قطع خودسرانه شیر مادر برای ۲۴ یا ۴۸ ساعت توصیه نمی‌شود.

آیا سزارین باعث زردی نوزاد می‌شود؟

خود سزارین به‌تنهایی علت مستقیم زردی نوزاد محسوب نمی‌شود.

ممکن است در برخی مادران، شروع شیردهی پس از زایمان دشوارتر باشد و در نتیجه نوزاد شیر کافی دریافت نکند. در این شرایط، عامل مهم دریافت ناکافی شیر است، نه صرفاً روش زایمان.

حمایت مناسب از شیردهی و بررسی میزان دریافت شیر اهمیت بیشتری دارد.

درمان سنتی زردی نوزاد؛ شیرخشت و ترنجبین

در برخی خانواده‌ها برای درمان سنتی زردی نوزاد از موادی مانند شیرخشت، ترنجبین، عرق کاسنی، خاکشیر یا سایر فرآورده‌های گیاهی استفاده می‌شود.

این مواد نباید جایگزین اندازه‌گیری بیلی‌روبین، پیگیری پزشکی یا فتوتراپی شوند. شواهد کافی برای توصیه روتین فرآورده‌های گیاهی به‌عنوان درمان زردی نوزاد وجود ندارد و مصرف خودسرانه برخی فرآورده‌ها ممکن است برای نوزاد خطرناک باشد.

بنابراین، برای درمان زردی نوزاد نباید به روش‌هایی مانند:

شیرخشت و ترنجبین
عرقیات گیاهی
خاکشیر
حجامت
آرد جو
آب‌قند
سایر درمان‌های خانگی

به‌عنوان جایگزین درمان پزشکی تکیه کرد.

آیا تغذیه مادر باعث زردی نوزاد می‌شود؟

شواهد معتبر از این باور که مصرف غذاهایی مانند بادمجان، پیاز، سیر، ادویه، کله‌پاچه یا میوه‌های زرد باعث زردی نوزاد می‌شود، حمایت نمی‌کنند.

مادر شیرده معمولاً به یک رژیم غذایی متنوع و متعادل نیاز دارد و نباید برای پیشگیری از زردی، مواد غذایی مختلف را بدون دلیل علمی از رژیم غذایی خود حذف کند.

همچنین خوردن میوه‌های زرد در دوران بارداری یا شیردهی باعث زردی نوزاد نمی‌شود.

آیا رنگ زرد پوست همیشه به معنی زردی نوزاد است؟

خیر.

رنگ پوست به‌تنهایی نمی‌تواند علت زرد شدن آن را مشخص کند. برای مثال، تجمع کاروتنوئیدها در اثر مصرف زیاد برخی مواد غذایی می‌تواند در کودکان بزرگ‌تر باعث زرد یا نارنجی شدن پوست شود، در حالی که سفیدی چشم‌ها زرد نمی‌شود.

در مقابل، در افزایش بیلی‌روبین، ممکن است سفیدی چشم‌ها نیز زرد شود.

با این حال، در نوزادان مشاهده زردی پوست یا چشم باید جدی گرفته شود و در صورت نیاز، میزان بیلی‌روبین اندازه‌گیری شود.

اگر زردی نوزاد طول بکشد چه باید کرد؟

زردی طولانی‌مدت نیازمند بررسی علت است.

طبق راهنمای NICE، اگر زردی در نوزادان رسیده بیش از ۱۴ روز و در نوزادان نارس بیش از ۲۱ روز ادامه داشته باشد، باید از نظر علل زمینه‌ای بررسی شود.

در این شرایط، بررسی بیلی‌روبین مستقیم یا کونژوگه اهمیت دارد.

همچنین وجود موارد زیر نیازمند ارزیابی سریع است:

مدفوع سفید یا بسیار کم‌رنگ
ادرار تیره که پوشک را رنگی می‌کند
ادامه‌دار شدن زردی بیش از زمان مورد انتظار
اختلال در رشد یا تغذیه

این علائم می‌توانند با بیماری‌های کبدی یا صفراوی ارتباط داشته باشند.

زردی شدید چه عوارضی دارد؟

در موارد شدید و درمان‌نشده، افزایش بیش از حد بیلی‌روبین می‌تواند وارد بافت مغز شود و باعث آنسفالوپاتی حاد ناشی از بیلی‌روبین شود.

در موارد شدیدتر، این وضعیت ممکن است به کرن‌ایکتروس منجر شود؛ عارضه‌ای نادر اما جدی که می‌تواند آسیب عصبی دائمی ایجاد کند.

پیامدهای احتمالی آسیب شدید ناشی از بیلی‌روبین شامل موارد زیر است:

اختلالات حرکتی
نوع خاصی از فلج مغزی مرتبط با آسیب بیلی‌روبین
اختلال شنوایی
اختلال حرکات چشم
سایر مشکلات عصبی دائمی

به همین دلیل، پیگیری میزان بیلی‌روبین و درمان به‌موقع زردی اهمیت زیادی دارد.

تعویض خون در زردی نوزاد چه زمانی انجام می‌شود؟

تعویض خون یکی از درمان‌های تخصصی برای موارد بسیار شدید افزایش بیلی‌روبین است و فقط در شرایط مشخص و در مراکز مجهز انجام می‌شود.

تصمیم برای تعویض خون نیز بر اساس یک عدد ثابت گرفته نمی‌شود و عواملی مانند سن ساعتی نوزاد، سن بارداری، سطح بیلی‌روبین و عوامل خطر آسیب عصبی در آن نقش دارند.

اگر نوزاد به آستانه تعویض خون نزدیک شود یا علائم آنسفالوپاتی حاد ناشی از بیلی‌روبین را نشان دهد، درمان باید به‌صورت فوری و تخصصی انجام شود.

چه زمانی باید فوراً به پزشک مراجعه کرد؟

در موارد زیر ارزیابی فوری نوزاد اهمیت دارد:

زردی در ۲۴ ساعت اول پس از تولد
افزایش سریع زردی
خواب‌آلودگی غیرطبیعی یا دشواری در بیدار کردن نوزاد
شیر نخوردن یا ضعف واضح در مکیدن
کاهش وزن قابل‌توجه یا علائم کم‌آبی
تب یا بی‌حالی
گریه زیر و غیرطبیعی
سفتی یا شلی غیرطبیعی بدن
قوس دادن بدن
حرکات غیرطبیعی
مدفوع سفید یا بسیار کم‌رنگ
ادرار تیره
ادامه‌دار شدن زردی بیش از زمان مورد انتظار

وجود علائم عصبی مانند سفتی بدن، قوس دادن بدن، گریه زیر و غیرطبیعی یا تغییر سطح هوشیاری در نوزاد مبتلا به زردی می‌تواند نشانه یک وضعیت جدی باشد و نیاز به ارزیابی فوری دارد.

سوالات متداول درباره زردی نوزاد

زردی نوزاد از چند روزگی شروع می‌شود؟

زردی فیزیولوژیک معمولاً در روزهای نخست زندگی ظاهر می‌شود. اما زردی در ۲۴ ساعت اول طبیعی تلقی نمی‌شود و نیاز به ارزیابی سریع دارد.

آیا زردی نوزاد خطرناک است؟

بیشتر موارد زردی نوزاد خفیف و قابل‌کنترل هستند، اما افزایش شدید بیلی‌روبین می‌تواند خطر آسیب عصبی داشته باشد. به همین دلیل، اندازه‌گیری و پیگیری بیلی‌روبین اهمیت دارد.

آیا شیر مادر زردی نوزاد را بیشتر می‌کند؟

خود شیر مادر مضر نیست. در صورت دریافت ناکافی شیر، ممکن است بیلی‌روبین افزایش پیدا کند. نوع دیگری به نام زردی شیر مادر نیز ممکن است در نوزادان سالم و دارای رشد مناسب ایجاد شود.

آیا برای زردی نوزاد باید شیر مادر را قطع کرد؟

خیر. در بیشتر موارد شیردهی باید ادامه پیدا کند. اگر نوزاد به مکمل یا در موارد خاص به وقفه موقت در شیردهی نیاز داشته باشد، این تصمیم باید توسط پزشک گرفته شود.

آیا نور خورشید زردی نوزاد را درمان می‌کند؟

خیر. نور خورشید جایگزین فتوتراپی استاندارد نیست و قرار دادن نوزاد زیر نور مستقیم خورشید می‌تواند خطراتی مانند گرمای بیش از حد و کم‌آبی ایجاد کند.

آیا شیرخشت و ترنجبین برای زردی نوزاد مفید هستند؟

این فرآورده‌ها نباید جایگزین اندازه‌گیری بیلی‌روبین و درمان استاندارد شوند. برای مصرف روتین آن‌ها به‌عنوان درمان زردی نوزاد شواهد کافی وجود ندارد.

آیا بیلی‌روبین ۱۵ یا ۲۰ برای همه نوزادان خطرناک است؟

خیر. تفسیر میزان بیلی‌روبین به سن نوزاد برحسب ساعت، سن بارداری و عوامل خطر بستگی دارد و نمی‌توان یک عدد ثابت را برای همه نوزادان خطرناک یا بی‌خطر دانست.

جمع‌بندی

زردی نوزاد در روزهای نخست زندگی بسیار شایع است و در بسیاری از موارد به دلیل سازگاری طبیعی بدن نوزاد ایجاد می‌شود. با این حال، افزایش شدید بیلی‌روبین می‌تواند خطر آسیب عصبی داشته باشد؛ بنابراین تشخیص و پیگیری صحیح اهمیت زیادی دارد.

تشخیص شدت زردی نباید فقط بر اساس رنگ پوست انجام شود و در صورت نیاز باید میزان بیلی‌روبین با روش‌های استاندارد اندازه‌گیری شود. درمان نیز بسته به سطح بیلی‌روبین، سن نوزاد، سن بارداری و عوامل خطر می‌تواند شامل حمایت از تغذیه، فتوتراپی و در موارد بسیار شدید تعویض خون باشد.

شیر مادر را بدون توصیه پزشک قطع نکنید و برای درمان زردی از نور خورشید، لامپ معمولی، شیرخشت، ترنجبین یا سایر درمان‌های خانگی به‌عنوان جایگزین درمان پزشکی استفاده نکنید.